Short Reads

Afdeling bestuursrechtspraak formuleert toetsingskader voor geautomatiseerde besluitvormingsprocessen (AERIUS)

Afdeling bestuursrechtspraak formuleert toetsingskader voor geautomati

Afdeling bestuursrechtspraak formuleert toetsingskader voor geautomatiseerde besluitvormingsprocessen (AERIUS)

24.08.2017 NL law

Een onderbelicht aspect van de PAS-uitspraken van 17 mei 2017, waarin de Afdeling bestuursrechtspraak prejudiciële vragen stelt over het Programma Aanpak Stikstof (PAS), is dat de Afdeling tevens een toetsingskader geeft voor de beoordeling van geautomatiseerde besluitvormingsprocessen. In dit geval gaat het om het besluitvormingsproces via het softwaresysteem AERIUS.

De PAS-uitspraken zijn al in eerdere Stibbeblogberichten gesignaleerd en besproken. In dit blog gaan wij in op het toetsingskader dat de Afdeling in één van de twee uitspraken heeft geformuleerd ter beoordeling van de geautomatiseerde besluitvorming via AERIUS.

Digitalisering in het bestuursrecht

Een belangrijke ontwikkeling voor het bestuursrecht is de toenemende digitalisering. Digitalisering heeft onder meer invloed op het bestuursprocesrecht. Te denken valt aan het programma Kwaliteit en Innovatie (KEI) waarmee het bestuursprocesrecht wordt vereenvoudigd en gedigitaliseerd.

Daarnaast speelt digitalisering een rol bij toezicht. Een voorbeeld is de datakoppeling in het sociaal domein via het Systeem Risico Indicatie (SyRi) met het oog op het signaleren van mogelijke fraudeurs. Ook kan worden gedacht aan het gebruik door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) van de reisgegevens die zijn neergelegd in Trans Link Systems ter controle van de woonsituatie van studenten met het oog op het vaststellen van mogelijke fraude met de studiefinanciering voor uitwonenden. Zie daarover de uitspraak van de Rechtbank Den Haag van 8 mei 2017, ECLI:NL:RBDHA:2017:5165.

In dit blog wordt stilgestaan bij de betekenis van digitalisering voor het besluitvormingsproces van bestuursorganen, in het bijzonder geautomatiseerde besluitvorming. Het softwarepakket AERIUS, dat deels geautomatiseerde en efficiënte besluitvorming mogelijk maakt in het kader van activiteiten die gepaard gaan met uitstoot van stikstof, is daarvan een treffend voorbeeld.

PAS en AERIUS

Het PAS is ontwikkeld om maatregelen te nemen om de gevolgen van de stikstofneerslag op Natura 2000-gebieden af te laten nemen en om ruimte te geven aan bestaande en nieuwe economische ontwikkelingen die stikstofneerslag veroorzaken. Het PAS voorziet in een toestemmingsregime voor activiteiten die stikstofneerslag veroorzaken op Natura 2000-gebieden. Het gaat onder meer om woningbouw en de aanleg van wegen. Een belangrijk doel van het PAS is het vereenvoudigen van de toestemmingverlening voor stikstofveroorzakende activiteiten. Bij de verlening van toestemming  kan gebruik worden gemaakt van het PAS en de daaraan ten grondslag liggende passende beoordeling. Omdat de ontwikkelingsruimte passend beoordeeld is, hoeft de initiatiefnemer geen aanvullende onderbouwing aan te leveren. Zie ook het introductieblog over het PAS.

Door middel van het softwaresysteem AERIUS wordt bepaald of vergunningen nodig zijn en verleend kunnen worden voor activiteiten die stikstofneerslag tot gevolg hebben. Daarnaast wordt het systeem gebruikt om te bepalen of een melding is vereist voor een stikstofemitterende activiteit en wordt voortdurend geregistreerd  hoeveel depositieruimte en ontwikkelingsruimte er in het betreffende gebied aanwezig is. AERIUS bestaat uit drie modules.

Ten eerste AERIUS Calculator. Dit maakt inzichtelijk of een ontwikkeling die stikstofdepositie veroorzaakt de drempel- of grenswaarde al dan niet overschrijdt en daardoor al dan niet vergunningplichtig is. Daarnaast kan AERIUS Calculator voor een activiteit weergeven of nog voldoende ontwikkelingsruimte aanwezig is in de Natura 2000-gebieden waarop de stikstofdepositie betrekking heeft.

In de tweede plaats is er AERIUS Register. Dit wordt door het bevoegd gezag gebruikt bij het beheer van de depositieruimte die is berekend met AERIUS Monitor.

Met AERIUS Monitor, ten slotte, wordt de uitvoering van het PAS gevolgd. AERIUS Monitor is een rekeninstrument dat op hectareniveau inzicht geeft in onder meer de depositieruimte en ontwikkelingsruimte.

Voldoende waarborgen?

Het is de vraag of geautomatiseerde besluitvorming, zoals via het softwarepakket AERIUS, wel met voldoende democratisch rechtstatelijke waarborgen omkleed is. Hoe zit het met aspecten als legaliteit, transparantie en openbaarheid? Is de kenbaarheid en daarmee de controleerbaarheid van het rekeninstrument voldoende geborgd? Dat zijn de kernvragen die rijzen rondom geautomatiseerde besluitvorming.

Voor het PAS en AERIUS wordt het risico van ondoorzichtigheid van besluitvorming door de Afdeling uitdrukkelijk onderkend. Een gebrek aan inzicht in de gemaakte keuzes en gebruikte gegevens en aannames kan ertoe leiden dat een ongelijkwaardige procespositie van partijen ontstaat, omdat zij niet kunnen controleren op basis waarvan tot een besluit wordt gekomen. Vanuit het perspectief van partijen kan sprake zijn van een "black box", aldus de Afdeling.

Toetsingskader

Om de controleerbaarheid van de besluitvorming op grond van het PAS te verzekeren, heeft de Afdeling in rechtsoverweging 14.4 voor het bevoegd gezag de volgende norm geformuleerd:

"Ter voorkoming van deze ongelijkwaardige procespositie rust in dit geval op genoemde ministers en de staatssecretaris de verplichting om de gemaakte keuzes en de gebruikte gegevens en aannames volledig, tijdig en uit eigen beweging openbaar te maken op een passende wijze zodat deze keuzes, gegevens en aannames voor derden toegankelijk zijn. Deze volledige, tijdige en adequate beschikbaarstelling moet het mogelijk maken de gemaakte keuzes en de gebruikte gegevens en aannames te beoordelen of te laten beoordelen en zo nodig gemotiveerd te betwisten, zodat reële rechtsbescherming tegen besluiten die op deze keuzes, gegevens en aannames zijn gebaseerd mogelijk is, waarbij de rechter aan de hand hiervan in staat is de rechtmatigheid van deze besluiten te toetsen."

Het toetsingskader voor geautomatiseerde besluitvorming is aldus of de gemaakte keuzes en de gebruikte gegevens en aannames volledig, tijdig en op een passende wijze openbaar zijn gemaakt. In dit geval oordeelt de Afdeling over diverse onderdelen van het PAS en de bijbehorende passende behoordeling dat die niet aan genoemde norm voldoen. Zo zijn de berekeningen die ten grondslag zijn gelegd aan de drempelwaarde niet volledig, tijdig en adequaat beschikbaar gesteld zodat het niet mogelijk is deze te beoordelen (ro. 24.3).

Betekenis voor andere geautomatiseerde besluitvorming

Deze uitspraak maakt duidelijk aan welke eisen geautomatiseerde besluitvorming moet voldoen. Weliswaar ziet de uitspraak alleen op het softwaresysteem AERIUS in het kader van het PAS, maar het toetsingskader is uiteraard ook relevant voor andere geautomatiseerde besluitvormingsprocessen. Het valt te verwachten dat de normering van geautomatiseerde besluitvorming steeds urgenter wordt, nu digitalisering en technologie in het bestuursrecht aan relevantie toeneemt. De hier besproken Afdelingsuitspraak geeft dan ook een welkom toetsingskader voor de beoordeling van geautomatiseerde besluitvormingsprocessen. Op die manier kan de controleerbaarheid worden verzekerd en een eventuele ongelijkwaardige procespositie worden voorkomen.

Team

Related news

13.11.2019 NL law
Een strategisch actieplan voor het gebruik van AI door de overheid

Short Reads - Een paar jaren geleden hoorde je er nog nauwelijks over, maar nu kan je er bijna niet meer om heen: kunstmatige intelligentie, ook wel artificiële intelligentie (AI) genoemd.  AI verwijst naar systemen die intelligent gedrag vertonen door hun omgeving te analyseren en – met een zekere mate van zelfstandigheid – actie ondernemen om specifieke doelen te bereiken. Denk aan zelfrijdende auto's of slimme thermostaten. 

Read more

08.11.2019 BE law
Interview with Wouter Ghijsels on Next Gen lawyers

Articles - Stibbe’s managing partner Wouter Ghijsels shares his insights on the next generation of lawyers and the future of the legal profession at the occasion of the Leaders Meeting Paris where Belgian business leaders, politicians and inspiring people from the cultural and academic world will discuss this year's central theme "The Next Gen".

Read more

13.11.2019 NL law
Billijker bestuursrecht met minder formele rechtskracht

Short Reads - De recente uitspraken van de Hoge Raad over de Groningse aardbevingsschade en die van de Afdeling bestuursrechtspraak over het terugvorderen van toeslagen voor kinderopvang hebben meer met elkaar te maken dan menigeen op voorhand zal denken. Zowel de Hoge Raad als de Afdeling kiest daarin namelijk – terecht – voor een verdere versoepeling van de leer van de formele rechtskracht van besluiten. Een leer die vaak wordt bekritiseerd vanwege de onnodig onbillijke uitkomsten daarvan in sommige zaken.

Read more

07.11.2019 NL law
Symposium 'From Stint to Fipronil: a compensation fund for victims of energetic government intervention in crisis situations

Seminar - Stibbe is organising a symposium in Amsterdam on Thursday 7 November entitled 'From Stint to Fipronil: a compensation fund for victims of energetic government intervention in crisis situations'. During this symposium, Stibbe lawyer Tijn Kortmann and Prof. Pieter van Vollenhoven, alongside other experts,  will speak about the compensation fund which, according to van Vollenhoven, injured parties should be able to call upon if a decision by the government turns out to be too drastic.

Read more

13.11.2019 NL law
Van Stint tot Fipronil: een schadefonds voor gedupeerden van voortvarend overheidsingrijpen in crisissituaties

Short Reads - Op donderdag 7 november 2019 was prof. mr. Pieter van Vollenhoven te gast bij ons op kantoor voor het seminar "Van Stint tot Fipronil: een schadefonds voor gedupeerden van voortvarend overheidsingrijpen in crisissituaties". In het sprekerspanel met o.a. Berthy van den Broek, Janet van de Bunt, Monique de Groot en Edwin Renzen en ook in de zaal waren de meesten duidelijk gecharmeerd van zo’n fonds Van Vollenhoven. Maar er blijven nog genoeg vragen over hoe zo’n fonds precies zou moeten worden ingericht.

Read more

06.11.2019 BE law
Les nouveaux seuils européens des marchés publics à partir du 1er janvier 2020

Articles - Les règlements qui modifient les seuils européens d'application pour les procédures de passation des marchés et des concessions  sont publiés dans le Journal officiel européen du 31 octobre 2019 (JO L 279 du 31 octobre 2019). Ces modifications entraînent pour la première fois une baisse des seuils depuis 2010, tant pour les travaux que pour les fournitures et services, quel que soit le secteur. Les nouveaux seuils s'appliquent à compter du 1er janvier 2020 et sont, comme d'habitude, fixés pour une période de deux ans. Ils sont valables jusqu'au 31 décembre 2021.

Read more

Our website uses functional cookies for the functioning of the website and analytic cookies that enable us to generate aggregated visitor data. We also use other cookies, such as third party tracking cookies - please indicate whether you agree to the use of these other cookies:

Privacy – en cookieverklaring