Short Reads

De overheid voor het (straf)hekje?

De overheid voor het (straf)hekje?

De overheid voor het (straf)hekje?

27.10.2015 NL law

Op 3 november a.s. stemt de Eerste kamer over het wetsvoorstel tot opheffing van de strafrechtelijke immuniteiten van publiekrechtelijke rechtspersonen en hun leidinggevers. Het is een initiatiefvoorstel: onze volksvertegenwoordiging vindt dit onderwerp zo belangrijk, dat zij niet wil wachten op een voorstel van de regering tot wetswijziging. Dat heeft zij vermoedelijk ook wel goed gezien, want waarom zou de regering een wetsvoorstel indienen dat – onder meer – haar eigen onschendbaarheid voor het strafrecht opheft?

De situatie nu

Als eerste kent ons strafrecht ambtsmisdrijven, delicten die specifiek gelden voor overheidsdienaren in functie. Daarop heeft dit wetsvoorstel geen betrekking. Op 3 november stemt de Eerste Kamer over de strafbaarheid van de overheid als rechtspersoon. Dit is geregeld in art. 51 van het Wetboek van Strafrecht (Sr), dat de strafbaarstelling van rechtspersonen en hun feitelijk leidinggevenden mogelijk maakt. Gedacht kan worden aan een dodelijk bedrijfsongeval, waarbij binnen het bedrijf onvoldoende voorzorgsmaatregelen waren genomen.

Artikel 51 Sr maakt geen principieel onderscheid tussen private en publieke rechtspersonen, maar de Hoge Raad doet dat wel. Voor de Staat heeft hij in het Volkel-arrest een algemene vervolgingsuitsluitingsgrond aanvaard: de Staat is daardoor volledig immuun voor het strafrecht. Lagere overheden zijn op grond van de Pikmeer-arresten wel vervolgbaar, behalve wanneer het delict is gepleegd in het kader van de uitoefening van een exclusieve bestuurstaak. Vermeldenswaard is dat deze immuniteiten doorwerken op persoonlijk niveau: zodra de overheidsrechtspersoon immuun is, dan zijn de betrokken ambtsdragers (zoals Ministers, gedeputeerden, wethouders) en ambtenaren dat ook (tenzij hun een ambtsmisdrijf kan worden verweten). Eén verdere nuance: als de ambtsdrager of ambtenaar heeft gehandeld ter uitvoering van een wettelijk voorschrift, dan vervalt zijn strafbaarheid. Deze rechtvaardigingsgrond is opgenomen in artikel 42 Sr.

Het initiatiefvoorstel

Dit plaatje verandert aanzienlijk als het wetsvoorstel wordt aangenomen. Aan artikel 51 Sr wordt dan toegevoegd dat publiekrechtelijke rechtspersonen op gelijke voet met andere rechtspersonen vervolgbaar zijn. Daarmee snijdt de wetgever de Hoge Raad de weg af om zijn immuniteitsrechtspraak voort te zetten. Wat het wetsvoorstel met de ene hand geeft, wordt met de andere hand overigens voor een flink deel teruggenomen. Artikel 42 wordt namelijk uitgebreid met de bepaling dat publiekrechtelijke rechtspersonen en ambtenaren niet strafbaar zijn als zij handelen ter uitvoering van een wettelijke publieke taak. Het verschil met de eerder genoemde ‘exclusieve bestuurstaak’ laat ik hier even rusten en concentreer mij op het doel en de effecten van deze wetswijziging.

De initiatiefnemers willen met het voorstel het normbesef en de geloofwaardigheid van de overheid vergroten. Hieraan ligt de gedachte ten grondslag dat de overheid, net als een bedrijf, een deelnemer is aan het maatschappelijke verkeer en dan ook gebonden moet zijn aan dezelfde regels, ook die van het strafrecht. Het effect in de praktijk zal zijn dat het OM (de officier van justitie bij het functionele parket) gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk kan vervolgen, evenals wethouders, gedeputeerden en ministers. De strafrechter kan vervolgens straffen opleggen.

Voor welk probleem een oplossing?

Het wetsvoorstel heeft nogal wat kritiek ontmoet. Minister Van der Steur vindt het voorstel onnodig, de gemeenten (VNG) vrezen met hoogleraar Elzinga voor verkramping van het overheidsapparaat en Van Sliedregt heeft in een advies voor de Nederlandse Juristen Vereniging betoogd dat het inconsistent is als de Staat tegelijkertijd handhaver (OM) en voorwerp (verdachte) van het strafrecht is. Anderzijds vindt zij dat de uitzondering van de ‘wettelijke publieke taak’ voor lagere overheden wel kan vervallen: volledige immuniteit voor de Staat dus, en geen immuniteit voor de lagere overheden.

Ik vraag mij af of het wetsvoorstel in de huidige vorm wel een oplossing biedt die bij het probleem past. Voor normbesef en geloofwaardigheid is het met name belangrijk dat de personen binnen de overheid die verantwoordelijk zijn voor delicten van de overheidsrechtspersoon, daarop aangesproken kunnen worden, ook strafrechtelijk. Dat kan echter ook prima geregeld worden zonder bestraffing van de rechtspersoon zelf. Temeer omdat de toegevoegde waarde daarvan laag is: opgelegde boetes of de opbrengsten van ontnemingsmaatregelen vloeien terug in de overheidskas terwijl het reinigende effect van het ‘strafblad’ laag is. Burgers kunnen wel besluiten om geen Volkswagen meer te kopen, maar dat zij gaan verhuizen omdat zij niet in een strafrechtelijk veroordeelde gemeente willen wonen, lijkt onwaarschijnlijk.

Kortom

Een gunstig effect van het initiatiefvoorstel is met name dat de voor het delict verantwoordelijke personen binnen de overheid zich niet langer zullen kunnen verschuilen achter de immuniteit van de overheid zelf. Maar dat had ook wel geregeld kunnen worden zonder de bestaande immuniteit van de centrale en lagere overheden als rechtspersoon op te heffen. Het bestraffen van de ene overheid door de andere heeft nu eenmaal iets gekunstelds, terwijl de positieve effecten van een professioneel strafrechtelijk onderzoek ook aanwezig zijn als dit onderzoek zich beperkt tot de verantwoordelijke ambtsdragers en ambtenaren.

Het bericht ‘De overheid voor het (straf)hekje?‘ is een bericht van Stibbeblog.nl.

 

Team

Related news

06.04.2020 NL law
Rechtsbescherming onder de NOW

Short Reads - Vanaf 2 april 2020 is de Tijdelijke noodmaatregel overbrugging voor behoud van werkgelegenheid (NOW) van kracht, en kunnen werkgevers subsidie als tegemoetkoming in de loonkosten aanvragen bij het UWV. Het online aanvraagloket is vanaf 6 april 2020 geopend.

Read more

31.03.2020 NL law
Als het moet, kan het snel (en digitaal): vanwege de coronacrisis op weg naar een Tijdelijke wet digitale beraadslaging en besluitvorming

Short Reads - In crisistijd kan veel en snel. Beraadslagingen en besluitvorming blijven ook nu noodzakelijk, maar de wettelijke grondslag om dit digitaal te doen ontbreekt. Daarom is er aan de Tweede Kamer een wetsvoorstel terzake voorgelegd, dat slechts in enkele dagen is voorbereid. De wet treedt, zo is de bedoeling, op korte termijn in werking.

Read more

27.03.2020 BE law
Bijzondere volmachten in tijden van crisis: wat kan en wat niet?

Short Reads - In haar advies van 25 maart 2020 analyseert de afdeling Wetgeving van de Raad van State het wetsvoorstel van 21 maart 2020 tot bijzondere machtiging aan de Koning om maatregelen te nemen in de strijd tegen de verspreiding van het coronavirus COVID-19. Het advies brengt de algemene beginselen inzake bijzondere machten in herinnering en plaatst daarnaast enkele kritische kanttekeningen bij het wetsvoorstel zelf. Voor liefhebbers van het grondwettelijk recht vormt het advies van de afdeling Wetgeving daarom een welgekomen afleiding in tijden van lockdown. 

Read more

02.04.2020 NL law
Stibbe in Amsterdam answers questions from consumers, small business foundations and NGOs about the coronavirus

Inside Stibbe - In a special Q&A (in Dutch), lawyers from our Amsterdam office share their legal expertise and strive to provide answers to questions put to us by consumers, self-employed persons, enterprises large and small, foundations and NGOs as a result of the corona crisis.

Read more

22.03.2020 BE law
Les fenêtres (vues et jours) dans l’ère du nouveau Code civil. Que faut-il retenir ?

Articles - La loi portant création d'un Code civil a été promulguée le 13 avril 2019 et publiée le 14 mai 2019 au Moniteur belge. La loi portant le livre 3 « Les biens » du Code civil a, quant à elle, été promulguée le 4 février 2020 et vient d’être publiée ce 17 mars 2020. Ce livre 3 entrera en vigueur le 1er septembre 2021. Que prévoit-il en matière de vues et de jours ? Voici un bref aperçu.

Read more

This website uses cookies. Some of these cookies are essential for the technical functioning of our website and you cannot disable these cookies if you want to read our website. We also use functional cookies to ensure the website functions properly and analytical cookies to personalise content and to analyse our traffic. You can either accept or refuse these functional and analytical cookies.

Privacy – en cookieverklaring