Anti-witwasaanpak: water naar de zee

Denkend aan de FIU-NL zie ik een brede stroom meldingen uitmonden in een zee van ongebruikelijke transacties. Het is de schone taak van de FIU-NL om daar alle verdachte gevallen uit te vissen. Het is helaas niet aannemelijk dat zij daarin slaagt. De Algemene Rekenkamer noteerde deze maand opnieuw dat de FIU-NL zelf niet goed bijhoudt wat zij precies bekijkt, beoordeelt en gebruikt. Het is onbekend of alle relevante meldingen over witwassen worden onderzocht. De FIU-NL kan haar effectiviteit niet aantonen..1

De taak van de FIU-NL is ook niet gering. Met haar beperkte capaciteit van zo’n 60 fte moet zij de input van 13.000 bankmedewerkers en vele andersoortige instellingen verwerken. Het aantal meldingen neemt elk jaar toe. In 2024 stond de teller op bijna 3,5 miljoen. Die groei is niet iets om trots op te zijn. Zij wordt mede veroorzaakt door risicomijdend gedrag. Banken melden liever te veel dan te weinig, uit angst te worden aangesproken op een mager aantal meldingen en vrees voor strafrechtelijke gevolgen. Zodoende wordt de werkvoorraad van de FIU-NL elk jaar verder aangevuld, maar niet noodzakelijk met zinvolle toevoegingen. 

Terwijl de input almaar toeneemt, neemt de output richting opsporingsdiensten elk jaar verder af. Wanneer de FIU-NL bekend maakt dat zij in 2024 ruim 118.000 meldingen verdacht heeft verklaard, lijkt dat misschien heel wat. Procentueel gezien is het echter minimaal. Het overgrote deel van de meldingen – in 2024 maar liefst 97% – blijft water in de zee.

Wie de vraag stelt wat er met de wèl verdacht verklaarde meldingen gebeurt, krijgt een ontnuchterend antwoord. Ook dat wordt niet goed bijgehouden. In elk geval is zeker, dat doorgemelde transacties vaak niet worden opgepakt door de opsporingsdiensten. 2 Die hebben meer te doen, andere prioriteiten en beperkte capaciteit. En wanneer het dan toch komt tot een opsporingsonderzoek naar witwassen, is nog steeds niet gezegd dat de zaak ook wordt vervolgd. Het OM blijkt nog steeds veel vermeende witwaszaken te seponeren.

Nou ja, politie en justitie kunnen nu eenmaal niet alles aanpakken toch? Correct, maar die simpele constatering moet ook te denken geven. De anti-witwasaanpak heeft de afgelopen jaren in het teken gestaan van strafrechtelijk geweld tegen grootbanken en hun bestuurders. Daar heeft het OM extreem zwaar op ingezet, met veel publicitaire aandacht voor het – vermeende – gebrek aan inspanningen op het terrein van de Wwft. De banken zouden meer moeten doen, meer moeten signaleren en meer moeten melden. Maar waarom eigenlijk? Wat denkt men daar nu mee te winnen? Nog meer meldingen waaruit de FIU-NL niets opvist? Nog meer meldingen die blijven liggen bij de opsporingsdiensten? Nog meer vermeende witwaszaken die niet worden vervolgd? Een nog grotere investering in een systeem waarvan de Algemene Rekenkamer anno 2026 vaststelt dat het niet efficiënt en niet effectief is?

De anti-witwasaanpak is doorgeslagen. Mensen en bedrijven worden gek van alle Wwft-vragen die de banken stellen. Maar de banken stellen die vragen uit angst voor de gevolgen wanneer ze dat niet zouden doen. De kosten die de banken jaarlijks maken om de Wwft na te leven, bedragen intussen gemiddeld 1,5 miljard euro. Dat bedrag is hoger dan de jaarbijdrage van het ministerie van Justitie en Veiligheid aan de Rechtspraak. Ruim twee keer zo hoog ook als de totale “apparaatskosten” van het OM. Waarom laat de overheid de banken zoveel geld investeren in de naleving van één administratieve ordeningswet, die notabene niet eens effectief is? De balans is inderdaad zoek, zoals de Algemene Rekenkamer terecht constateert. 

Het is onzinnig om banken via het strafrecht te dwingen om nog meer water naar de zee te dragen. De Wwft moet anders worden gehandhaafd. Het is tijd voor decriminalisering.

• 1

  Zie het rapport van de Algemene Rekenkamer “Gevolgen groot, opbrengsten onbekend” van 11 maart 2026. Het onderzoek is toegespitst op de anti-witwasaanpak in de bankensector.

• 2

  Zie het eerdere rapport dat hierop betrekking had van de Algemene Rekenkamer, getiteld “Bestrijden witwassen deel 3: stand van zaken 2021” gepubliceerd op 8 juni 2022.