Short Reads

Procederen over (Corona-) wetgeving, de goede afslag is snel gemist

Procederen over (Corona-) wetgeving, de goede afslag is snel gemist

Procederen over (Corona-) wetgeving, de goede afslag is snel gemist

15.04.2021 NL law

De rechtbank Den Haag heeft het er maar druk mee, de vele procedures tegen coronawetgeving, zoals de sluiting van vele bedrijfstakken, de steunmaatregelen en de avondklok.

Opvallend in al dit procesgeweld is dat recent de zonnestudio’s en avondklokbestrijders wel gehoor vonden (al wonnen zij hun zaak uiteindelijk niet) maar de verenigde horeca-ondernemers niet: zij werden niet ontvankelijk verklaard. Dat wil zeggen dat de rechtbank hun zaak niet in behandeling nam. Hoe is dit verschil te verklaren? Het korte antwoord is: Koninklijke Horeca Nederland nam de verkeerde afslag. Het wat langere antwoord staat hieronder.

Procederen tegen wetgeving

Wie het niet eens is met bepaalde regels die de overheid stelt (hierna kort samengevat als: (materiële) wetgeving) kan de rechter vragen deze regels – in algemene zin – onverbindend te verklaren of – in het concrete geval – buiten toepassing te laten. Dat is niet eenvoudig. De rechter gaat niet graag op de stoel van de wetgever zitten en is terughoudend met het buiten werking stellen van wetgeving, ook al omdat de impact daarvan vaak groot is. Bovendien bevat de Grondwet (artikel 120) beperkingen voor de toetsing van (formele) wetten. Dat betekent overigens niet dat de rechter alles maar met de mantel der liefde bedekt. Dat laat de uitspraak van de rechtbank Den Haag over de avondklok wel zien.

Processuele valkuilen

In Nederland is er bovendien een processuele valkuil bij het aanvechten van wetgeving. In veel landen is de bestuursrechter exclusief bevoegd om de rechtmatigheid van wetgeving te beoordelen, maar in Nederland zijn de taken verdeeld over de burgerlijke rechter en de bestuursrechter. En dat op een ingewikkelde manier.

Volgens de wet is de hoofdregel dat de bestuursrechter niet over wetgeving (algemeen verbindende voorschriften) mag oordelen, zie artikel 8:3 Awb. Omdat de rechter (o.a. op grond van artikel 6 EVRM) rechtsbescherming moet bieden tegen alle vormen van overheidsoptreden, dus ook wetgeving, vult de burgerlijke rechter het gat van artikel 8:3 Awb noodgedwongen. De laatste decennia is hij daar wel steeds terughoudender in geworden.

Vermoedelijk heeft dat te maken met de inwerkingtreding van de Algemene wet bestuursrecht in 1994, waarmee de bestuursrechter een volwaardige rol kreeg in de rechtsbescherming tegen overheidsbesluiten, waartoe wetgeving ook behoort. Bovendien is er in de wetenschap nogal wat kritiek op artikel 8:3 Awb: men vindt de bestuursrechter als gespecialiseerde rechter geschikter om wetgeving te beoordelen dan de algemene burgerlijke rechter. De regering wil het artikel echter niet schrappen.

Sinds het zogenaamde Paspoortarrest uit 2015 hanteert de burgerlijke rechter als stelregel dat hij alleen nog wetgeving beoordeelt, als – kort samengevat – de burger geen reële mogelijkheid heeft om die wetgeving door de bestuursrechter te laten toetsen. Die mogelijkheid is er wel als ter uitvoering van de gewraakte wetgeving individuele besluiten (beschikkingen) moeten worden genomen, bijvoorbeeld een besluit op de aanvraag om een vergunning, subsidie, uitkering of paspoort. In dat geval namelijk, kan de burger in het beroep bij de bestuursrechter tegen het individuele besluit ook stellen dat de wetgeving waarop het besluit is gebaseerd onrechtmatig is. Artikel 8:3 Awb verhindert de bestuursrechter dan niet om die toetsing uit te voeren. Deze toetsing van wetgeving over de band van het uitvoeringsbesluit wordt wel aangeduid als exceptieve toetsing.

In het genoemde Paspoortarrest heeft de Hoge Raad bovendien bepaald dat zijn stelregel ook geldt voor belangenorganisaties. Als voor de leden van zo’n organisatie de weg naar de bestuursrechter openstaat, dan verklaart de burgerlijke rechter de belangenorganisatie niet ontvankelijk.

De verkeerde afslag

Nu is duidelijk waarom Koninklijke Horeca Nederland bij de burgerlijke rechter aanklopte: haar advocaat paste de hoofdregel toe dat wetgeving door de burgerlijke rechter wordt beoordeeld. En ook is duidelijk waarom het mis ging: de horeca-ondernemers hadden de mogelijkheid om de coronasteunwetgeving (NOW en TVL) door de bestuursrechter te laten toetsen over de band van individuele afwijzingen van coronasteun. Daarom verklaarde de rechtbank Den Haag op 19 maart jl. Koninklijke Horeca niet-ontvankelijk. Dat hing overigens al wel een beetje in de lucht, want met precies dezelfde redenering had de rechtbank No Rules Heinekenplein B.V. tien dagen eerder, op 9 maart 2021, ook al niet-ontvankelijk verklaard.

Tot slot

Belangenorganisaties zijn wel vaker de dupe van het Paspoortarrest, dat echt voer voor specialisten is. Logischerwijs is het arrest bij de landsadvocaat goed bekend en het is dan ook begrijpelijk dat de Staat er een beroep op doet zodra dat kan. Toch zou het de Hoge Raad te denken moeten geven dat zijn Paspoortarrest zes jaar na dato nog steeds tot zinloze procedures leidt, zoals die van de Koninklijke Horeca in dit geval. De wetgever heeft belangenorganisaties geen (procesrechtelijke) stem gegeven om deze vervolgens door de rechter weer af te laten nemen.

Related news

20.01.2022 NL law
E-book: belangrijkste ontwikkelingen bestuursrecht en omgevingsrecht 2021 in blogs en podcasts

Articles - De bestuursrechtadvocaten van Stibbe in Amsterdam bloggen regelmatig over actuele onderwerpen op het gebied van het bestuursrecht en het omgevingsrecht. In dit e-book zijn voor u de belangrijkste bestuursrechtelijke blogs en podcasts over 2021 gebundeld. Deze blogs geven een goed beeld van de ontwikkelingen uit het afgelopen jaar. Veel van deze ontwikkelingen zetten zich voort in 2022. Onderwerpen waarover we het komende jaar waarschijnlijk nog veel gaan horen zijn:

Read more

06.01.2022 NL law
De Belgische Raad van State draait de sluiting van culturele instellingen vanwege de coronacrisis terug: een relevante uitspraak voor het Nederlandse coronabeleid

Short Reads - Vanwege de coronacrisis neemt de overheid in België maatregelen, die deels vergelijkbaar zijn met de coronamaatregelen in Nederland. Een van deze maatregelen is de sluiting van binnenruimtes van culturele instellingen. De hoogste bestuursrechter in België – de Raad van State –  heeft deze maatregel tijdelijk geschorst. In dit blogbericht beantwoord ik de vraag welke relevantie deze uitspraak voor de Nederlandse praktijk heeft.

Read more

11.01.2022 NL law
Webinar "Trends en ontwikkelingen in het bestuurs- en omgevingsrecht"

Seminar - Tijdens een webinar op donderdag 20 januari, 15.00 – 17.00 uur, gaan de bestuursrechtadvocaten van Stibbe in op relevante trends en ontwikkelingen in het Bestuurs- en omgevingsrecht. Er wordt teruggekeken op de belangrijkste ontwikkelingen van afgelopen jaar en u wordt geïnformeerd over wat u in 2022 kunt verwachten.

Read more

03.01.2022 NL law
Supreme Court clarifies rent reductions for catering and retail businesses during corona period

Short Reads - On 24 December 2021, the Supreme Court ruled on the preliminary questions of the District Court of Limburg. In these preliminary ruling proceedings, the key question was – in brief – whether tenants of business premises as referred to in Section 7:290 of the Dutch Civil Code (such as hotels, restaurants, cafes and shops) are entitled to a rent reduction as a result of government measures in connection with the corona pandemic and, if so, how that rent reduction should be calculated.  

Read more

06.01.2022 NL law
Evenredige vertegenwoordiging van generaties

Short Reads - Wie aan het einde van het jaar de verkiezing van de muziek Top 2000 een beetje volgt, weet waar de schoen wringt als het gaat om evenredige vertegenwoordiging van de diverse generaties in onze maatschappij. In de bovenste regionen van deze Top 2000 zijn bands uit de jaren zestig, zeventig en tachtig van de vorige eeuw steevast oververtegenwoordigd. Wel veel rock, maar weinig rap. 

Read more

03.01.2022 NL law
Hoge Raad schept duidelijkheid over huurkortingen in coronatijd voor horeca en winkeliers

Short Reads - Op 24 december 2021 heeft de Hoge Raad uitspraak gedaan naar aanleiding van de prejudiciële vragen van de rechtbank Limburg. In deze prejudiciële procedure stond – kort gezegd – de vraag centraal of huurders van 290-bedrijfsruimten (zoals bijvoorbeeld hotels, restaurants, cafés en winkels) als gevolg van overheidsmaatregelen in verband met de coronapandemie aanspraak kunnen maken op vermindering van de huurprijs, en zo ja hoe die vermindering moet worden berekend. 

Read more