Short Reads

Grondwetswijziging in consultatie: recht op een eerlijk proces

Grondwetswijziging in consultatie: recht op een eerlijk proces

Grondwetswijziging in consultatie: recht op een eerlijk proces

27.08.2014 NL law

Het kabinet wil de Grondwet wijzigen. Op 25 augustus jl. is een conceptwetsvoorstel ter consultatievoorgelegd dat strekt tot invoering van het recht op een eerlijk proces. Voorgesteld wordt om een nieuw artikel 17 lid 1 Grondwet (Gw) in te voeren. Het huidige artikel 17 Gw verschuift door de wijziging naar het tweede lid van hetzelfde artikel. Het concept voor het nieuwe artikel luidt als volgt:

  1. Ieder heeft recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor een onafhankelijke en onpartijdige rechter.
  2. Niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem toekent.

Het recht op een eerlijk proces heeft raakvlakken met hoofdstuk 1 van de Grondwet (Grondrechten) en hoofdstuk 6 (Rechtspraak). De bepaling wordt – in lijn met het advies van een meerderheid van de Staatscommissie – opgenomen in hoofdstuk 1 van de Grondwet.

Waarom codificeren?

Het kabinet acht de opneming van het recht op een eerlijk proces in de Grondwet om drie redenen van belang. Ten eerste is het recht op een eerlijk proces essentieel voor de effectuering van andere grondrechten. Zonder een recht op een eerlijk proces kunnen andere rechten onvoldoende geëffectueerd worden en schiet de Grondwet tekort in haar institutioneel-organisatorische en waarborgfunctie. Ten tweede sluit de Nederlandse Grondwet na codificatie beter aan bij de verdragen (zoals artikel 6 EVRM), waardoor de een betere constitutionele dialoog tussen nationale en internationale rechters mogelijk is. Ten derde kan het garanderen van een eerlijk proces bijdragen aan het vertrouwen van de burger in de rechtsstaat en de rechtspraak.

Naast de door het kabinet genoemde redenen, leidt codificatie ook tot een aantal andere positieve effecten. Wetten (van het parlement) mogen in principe natuurlijk niet in strijd zijn met de Grondwet. Verankering in de Grondwet van het recht op een eerlijk proces benadrukt dat het parlement bij de behandeling van nieuwe wetten moet toetsen aan het recht op een eerlijk proces. Ook kan een beroep op een in de Grondwet verankerd recht meer gewicht in de schaal leggen, waardoor het recht beter beschermd wordt in het politieke debat. Tot slot creëert het codificeren van het recht op een eerlijk proces rechtszekerheid voor justitiabelen met betrekking tot de in Nederland geldende grondrechten. Problematisch blijft natuurlijk dat een eventuele formeelwettelijke blokkade van de toegang tot de rechter niet door de rechter met een beroep op de beoogde grondwetsbepaling opzijgezet kan worden. Dit vanwege het toetsingsverbod van artikel 120 Grondwet.

Formulering en reikwijdte van de bepaling

Het nieuwe grondrecht is algemeen en ruim geformuleerd. Dit past volgens het kabinet (en de Staatscommissie) in het sobere karakter van de Grondwet. Door het recht op een eerlijk proces ruim te formuleren, beoogt het kabinet een meerwaarde te creëren ten opzichte van de vergelijkbare bepalingen in internationale verdragen (artikel 6 EVRM en artikel 47 Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie). Het recht op een eerlijk proces omvat in het voorgestelde artikel alle denkbare rechtsgeschillen, dus ook – anders dan artikel 6 EVRM – geschillen op het gebied van het vreemdelingenrecht en belastingrecht. Het recht op een eerlijk proces is ook van toepassing op verzoekschriftprocedures. Ook ten opzichte van het eveneens ruim geformuleerde artikel 47 Handvest bestaat er een meerwaarde nu deze bepaling alleen zit op door het EU-recht bestreken geschillen.

Artikel 17 Gw noemt twee rechten expliciet, namelijk een proces door onafhankelijke en onpartijdige rechter en een proces binnen een redelijke termijn. Deze opsomming is niet uitputtend bedoeld. Binnen de reikwijdte vallen ook het recht op een openbare en eerlijke behandeling, de rechten van verdediging en het recht op berechting in meerdere instanties. Deze elementen zijn echter niet expliciet in het artikel opgenomen omdat dit volgens het kabinet niet past in het karakter van de Grondwet, dan wel elders in de Grondwet zijn verankerd.

Het recht op eerlijk proces in de huidige Grondwet

Een grondwettelijk recht op een eerlijk proces is geen volledig nieuw fenomeen. In de huidige Grondwet staan meerdere artikelen die (specifieke) deelaspecten van het eerlijk proces omvatten. Zo staat in artikel 15 het recht op toegang tot de rechter in geval van vrijheidsontneming (habeas corpus-principe). Ook in hoofdstuk 6 van de Grondwet staat een aantal regels van procedurele aard, waaronder de openbaarheid van rechterlijke uitspraken en de plicht om deze te motiveren (artikel 121 Gw).

Voor een uitgebreidere toelichting over de verankering van het recht op een eerlijk proces in de huidige Grondwet verwijs ik onder meer naar het onderzoek “De toegang tot de rechter en een eerlijk proces in de Grondwet?” van Tom Barkhuysen, Michiel van Emmerik en Janneke Gerards.

Tweede concept-wetsvoorstel: waarborging democratie, rechtstaat en grondrechten in de Grondwet

Op vrijdag 22 augustus jl. is ook een tweede grondwetswijziging ter consultatie voorgelegd. Vóór artikel 1 Gw wordt een algemene bepaling ingevoerd. Het voorgestelde artikel luidt als volgt:

De Grondwet waarborgt de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten.

De grondwet geniet de dus de nodige belangstelling van de wetgever. Met de start van deze twee internetconsultaties geeft het kabinet uitvoering aan adviezen van de Staatscommissie Grondwet uit 2010, alsmede de moties van Eerste Kamerleden Lokin-Sassen c.s. en Engels c.s. uit 2012.

Related news

Our website uses cookies: third party analytics cookies to best adapt our website to your needs & cookies to enable social media functionalities. For more information on the use of cookies, please check our Privacy and Cookie Policy. Please note that you can change your cookie opt-ins at any time via your browser settings.

Privacy – en cookieverklaring